Mở đầu (tiếp 3)

Như những đứa con mỗi khi vấp ngã lại muốn quay về sà vào vòng tay mẹ, để được dìu bước tiếp, để tìm thấy cho mình điểm tựa vững chắc hơn, và cũng để có thể chuẩn bị tốt hơn cho trận đánh tiếp theo, chúng tôi quyết định về lại mái trường Đại học Bách khoa để tìm kiếm sự hỗ trợ. May mắn là ban lãnh đạo nhà trường vốn thấu hiểu nỗi khó khăn bức bách của sinh viên khởi nghiệp, nên trong khoảng thời gian này, trường chúng tôi đã thành lập "vườn ươm" hỗ trợ sinh viên khởi nghiệp.

Vốn là những sinh viên nổi bật về thành tích học tập tốt, cũng như được nhiều thầy cô quý mến, nên dự án của chúng tôi nhanh chóng được gia nhập vào vườn ươm của trường. Giai đoạn đầu trường hỗ trợ chúng tôi rất nhiều về mặt kiến thức, đặc biệt chúng tôi còn được kết nối với một số mentor (cố vấn khởi nghiệp). Và vị mentor đầu tiên – người sư phụ đầu tiên của chúng tôi, người đã chỉ bảo cho chúng tôi rất nhiều bài học quý giá mà tới tận bây giờ tôi vẫn vận dụng từng ngày, người ấy các bạn cũng đã biết… Đúng vậy, đó là Ông già Noel!

Trước khi gặp Ông già Noel, tôi có tìm hiểu về vị mentor này và thực sự ngưỡng mộ thành tích đáng khâm phục của thầy.

Khi còn là sinh viên, thầy đã tham gia nghiên cứu – thiết kế nhiều giải pháp kỹ thuật, và cậu sinh viên khi ấy nhanh chóng tạo ra sản phẩm kỹ thuật có khả năng thương mại hóa. Với mốc thời gian mười năm từ khi 26 tuổi, thầy mang nghiệp kỹ sư với doanh nghiệp chuyên thiết kế, chế tạo và lắp đặt thiết bị cũng như chuyển giao công nghệ. Đặc biệt, doanh nghiệp của thầy luôn xem trọng uy tín, chất lượng sản phẩm và tư duy "win- win"i khiến mọi nhà đầu tư, đối tác hay kể cả những công nhân i. Win-win (thắng-thắng) là một trong những nguyên tắc nền tảng trong nghệ thuật đàm phán kinh doanh. Theo quy tắc win-win, những ai tham gia đàm 36 – viên chẳng thể chối từ cơ hội hợp tác. Vì vậy, thành tựu nối tiếp thành tựu, thầy liên tiếp nhận được rất nhiều giải thưởng của Hội thi Sáng tạo Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh và Hội thi Sáng tạo Kỹ thuật Toàn quốc cho các giải pháp kỹ thuật sáng tạo phục vụ sản xuất lúc bấy giờ.

Sau hơn 10 năm gắn bó với ngành kỹ thuật, thầy lại gạt qua những thành tựu đã có để dấn thân vào cuộc hành trình mới.

Thầy bước vào lĩnh vực tiếp thị và bán hàng. Nếu cuộc đời là một dòng sông, thì mỗi chúng ta là những con tàu lênh đênh trên dòng sông ấy. Và con tàu của Ông già Noel chưa chịu an yên trên một nhánh sông. Có lẽ thầy muốn chia cuộc đời mình thành những nhịp mười năm để luôn sống và làm việc trọn vẹn từng giây với tâm và thức. Dù đã thành công ở vai trò phó chủ tịch của tập đoàn lớn đa quốc gia, thầy vẫn cùng những người chung chí hướng, chung sứ mệnh và chung giá trị cốt lõi bắt tay vào đồng sáng lập một tổ chức tiên phong về giáo dục và hỗ trợ khởi nghiệp tại Việt Nam.

Tôi cứ đinh ninh rằng sẽ được gặp Ông già Noel tại một văn phòng sang trọng nào đó, nhưng không, điểm hẹn là một quán cà phê nhỏ ven đường. Ông già Noel xuất hiện với chòm râu và mái tóc bạc phơ "thương hiệu". Thầy để áo ngoài quần, mang dép sandal đơn giản và nở nụ cười hóm hỉnh cũng rất…

Ông già Noel!

Cậu bé phục vụ nhỏ con của chị chủ quán bẽn lẽn ra tiếp khách. Như thể con trẻ trong nhà, thầy vuốt tóc cưng nựng.

Thầy hỏi "Sao em không đi học?" , rồi thầy khen em còn nhỏ đã phán, thương thảo kinh doanh sẽ phải có thái độ tôn trọng đối phương, cùng hợp sức để đôi bên đều được hưởng lợi, nhằm đảm bảo và duy trì sự ổn định hợp tác.

37 biết phụ giúp mẹ cha. Mỗi lời quan tâm của thầy đều giản dị, chân thành, nhưng vẫn hài hước một cách thông minh. Cả tôi và Thành Nhân chưa hết bất ngờ bởi vẻ ngoài giản dị, chân phương nhưng hào sảng, lại thêm ấn tượng trước thái độ chân thành, đầm ấm và chứa chan sự quan tâm của thầy.

Thầy điềm đạm lắng nghe chúng tôi nói, tiếp thêm lửa qua ánh nhìn mỗi khi chúng tôi buộc phải nhắc lại những thất bại đã đón nhận. Chả mấy chốc tôi và Thành Nhân lại hừng hực khí thế để trình bày về dự án. Sau khi đã hiểu rõ về dự án, thầy hỏi chúng tôi đã chuẩn bị như thế nào.

"Dạ tụi con vay mượn tiền của gia đình." – Thành Nhân nhanh nhẹn đáp.

"Các con chỉ chuẩn bị tiền thôi sao?" – Thầy hỏi lại.

"Dạ con còn lên kế hoạch kinh doanh và điều hành trung tâm." – Tôi đáp.

"Dựa vào đâu?" – Thầy hỏi tiếp.

"Dạ… con… con nghĩ sao thì lên kế hoạch như thế…" – Tôi ấp úng.

Nhìn sang Thành Nhân, thấy cậu bạn cũng đang nhìn tôi, lần đầu tiên chúng tôi lờ mờ hiểu được lý do mình thất bại!

Thầy nói rằng chẳng riêng gì chúng tôi, rất nhiều bạn trẻ khởi nghiệp cũng mắc sai lầm như thế. Sai lầm này rất lớn, nhưng lại là điều cơ bản phải tránh được. Nhiều bạn trẻ muốn khởi nghiệp cho "bằng anh bằng chị", chạy theo "hot trend" (xu hướng đang lên) hay phong trào trong khi chưa chuẩn bị nhiều về kiến thức, tài chính và tinh thần. Đặc biệt, nhiều người cứ nghĩ rằng mình có nhu cầu thì người khác cũng vậy. Họ vội vàng 38 – áp đặt suy nghĩ của bản thân, góc nhìn về thực tế của mình và lầm tưởng đó là thực tế, nên chưa có cái nhìn toàn diện, từ chi tiết tới tổng quát. Cứ ngỡ rằng volume (dung lượng) thị trường lớn lắm, nhưng sau một thời gian triển khai mới vỡ lẽ vì nó quá nhỏ. Lý do gọi vốn không được phần lớn cũng vì lựa chọn sai thị trường, vậy là dự án thất bại, tốn kém rất nhiều công sức, thời gian cũng như chi phí. Thầy mong mỏi chúng tôi đừng giẫm lên vết xe đổ như nhiều bạn trẻ ấy. Hãy tỉnh táo, hiểu rõ năng lực của bản thân cũng như tính cách và nguồn lực có thể có để lựa chọn đúng THỊ TRƯỜNG.

ĐÃ (Đại Dương Đỏ)

ĐANG (Đại Dương Vàng) CHƯA (Đại Dương Xanh)

NGÁCH (Sông)

ĐẠI CHÚNG

Tôi và Thành Nhân mặt tái xanh. Từng câu từng chữ thầy răn dạy như giáng thẳng vào mặt những kẻ khởi nghiệp non nớt như chúng tôi.

"Thị trường?" – Tôi lẩm bẩm.

39 Thầy gật đầu, nhìn thẳng vào mắt tôi và cất lời bằng tông giọng cứng rắn, nghiêm nghị.

"Đúng, thị trường!"

Thấy thầy nói đúng quá, cả người tôi sởn da gà chạy từ mặt tới tận chân. Tôi vội vã nài nỉ, van lơn.

"Thầy ơi, thầy chỉ dạy chúng con về thị trường đi thầy!"

Thầy mỉm cười. Đúng là ông trời cũng thích diễn biến theo lòng người, vừa khi nãy không gian còn im lìm, lắng đọng. Vậy mà sau nụ cười đôn hậu ấy, gió lại thổi thoang thoảng, chòm râu bạc chính hiệu của Ông già Noel lại bay phấp phơ.

Tôi đưa thầy cuốn sổ ghi chép những bài học về thành công và thất bại của mình, cuốn sổ được tôi nắn nót và trang trọng đặt tên là "Nhật ký thành công" để mỗi lần giở ra, tôi lại có thêm nhiều động lực để nỗ lực vươn tới thành công mỗi ngày. Thầy vẽ vào cuốn "Nhật ký thành công" của tôi những bức hình đầu tiên… Bằng thái độ điềm tĩnh và dõng dạc, thầy nói.

Trong kinh doanh, có bốn loại nhu cầu, mà thực ra xuyên suốt hơn mấy trăm năm kinh doanh của loài người, tất cả cũng chỉ gói gọn trong bốn loại nhu cầu mà thôi. Và đó gọi là Tứ Cầu."

40 – Thầy phân tích cho chúng tôi hiểu rõ ý nghĩa, ưu và nhược điểm của từng loại nhu cầu trong Tứ Cầu, cũng như cách lựa chọn thị trường phù hợp với tính cách và mức độ chấp nhận của từng mẫu người khởi nghiệp.

Thị trường đầu tiên thầy nói tới là "Đại dương đỏ", tức là những thị trường đã cũ, mang tính truyền thống và đã có nhiều người làm. Thầy chỉ vào ly cà phê đen trên bàn, vào xe nước mía bên kia đường, rồi lại dí dỏm giơ chiếc áo đỏ đang mặc ra làm ví dụ.

"Trong Đại dương đỏ có những ngành, sản phẩm đỏ tới nỗi chỉ cần lỡ dại 'sa ngã' vào là mình mẩy sẽ nhuốm đầy máu, máu của chính mình đấy!" – Ông già Noel cười to. "Vì vậy, với những ngành như thế, các con 'đừng' chứ không chỉ là 'không nên' dấn thân vào, bởi ngây dại đâm đầu vào tử đạo ắt hẳn sẽ gãy cánh, bể đầu mà chết một cách đau đớn như những con thiêu thân ngông cuồng chẳng cần biết nghĩ suy, cứ thấy ánh nến le lói chực tắt mà tưởng rằng bình minh nắng vàng sắp rạng!"

Nếu không là một phần của giải pháp, chúng ta trở thành một phần của vấn đề, như thể những quy luật bất biến trong khởi nghiệp: Vấn đề nào rồi cũng sẽ có giải pháp, và giải pháp nào rồi cũng sẽ có vấn đề."

"Đó là những sản phẩm đã bão hòa, lạc hậu hay cổ lỗ sĩ chẳng ai còn nhu cầu sử dụng; mà khởi nghiệp là tạo ra những sản 41 phẩm mang lại giá trị, tạo ra giải pháp cho những vấn đề của xã hội, thì chẳng có lý do gì để chúng ta dấn thân, lao mình vào vùng biển chết như thế cả."

"Các con thường nghe nhạc bằng gì?" – Ông già Noel hỏi chúng tôi.

"Ở nhà thì con nghe qua máy tính, ra đường con nghe trên smartphone." – Thành Nhân nhanh nhảu giơ điện thoại ra trả lời.

"Vậy các con nghĩ chúng ta có nên kinh doanh máy nghe nhạc nữa không?"

"Dạ không ạ!" – Lần này tôi hào hứng trả lời.

"Các con thấy đó, tới cả Sony Walkman từng là biểu tượng nhạc di động, hay cả Apple iPod – máy nghe nhạc sau đó phổ biến và thịnh hành tới nỗi từng góp phần 'giết chết' Walkman, cũng dần rơi vào chu kỳ lỗi thời và tới bây giờ chẳng ai còn sử dụng hay kinh doanh nó nữa cả. Trừ phi chúng ta cố tình kinh doanh máy nghe nhạc cổ để phục vụ một nhóm đối tượng khách hàng ưa thích sản phẩm cổ và chất, nhưng đó sẽ là một loại thị trường khác, thầy sẽ hướng dẫn các con sau."

"A, còn cả kim từ điển nữa thầy ơi, giờ cũng chẳng ai dùng nữa!" – Thành Nhân vỗ đùi đen đét mừng rỡ vì phát hiện của mình.

"Vậy là cứ Đại dương đỏ thì không nên dấn thân vào nữa sao thầy?" – Tôi hỏi.

"Câu hỏi hay đấy Thành Toàn!" – Thầy cười vỗ vai tôi. "Đại dương đỏ vẫn là vùng biển trù phú cho các con khai phá. Nhưng với điều kiện con phải chọn đúng kiểu Đại dương đỏ."

42 –   CUNG > CẦU: Cầu quá nhỏ hoặc không còn, hoặc bị thay thế, trong khi đã nhiều người làm rồi - không còn chỗ trống để nhảy vào.

Lỗi thời, bão hòa, cổ lỗ sĩ: Máy nghe nhạc (Walkman, iPod...) , kim từ điển, máy nhắn tin...

ĐẠI DƯƠNG ĐỎ (Đã nhiều người làm)

  CUNG < CẦU: Cầu rất lớn nên dù rằng "cung đỏ"

tức nhiều người làm vẫn không thấm vào đâu so với cầu - còn chỗ trống để nhảy vào.

1.  Siêu cầu (Universal Market): Nhu cầu rất lớn 2.  Nhu cầu Bất biến: Hàng ngàn năm qua không đổi.

"Dạ, vậy kiểu Đại dương đỏ nào mới 'còn đất diễn' vậy ạ?

Có phải đó là những sản phẩm thường ngày vẫn dùng, chúng ta vẫn còn khách hàng phải không thầy?" – Tôi càng thắc mắc, càng muốn tìm hiểu sâu hơn.

"Thông minh đấy Thành Toàn. Đó là các sản phẩm đáp ứng những nhu cầu của con người như ăn uống, đi lại, nơi ở, làm đẹp, yêu đương,… Bởi những nhu cầu ấy rất lớn và con người có bao giờ thôi hết cần đâu, chúng ta gọi đó là những nhu cầu bất biến.

Hay những ngành sản phẩm tuy cung đã nhiều nhưng vẫn chẳng thấm tháp gì so với cầu, bởi nhu cầu thị trường siêu cao, nên còn gọi là siêu cầu (Universal Market)." – Thầy phân định rõ ràng lên cuốn sổ và hào hứng.

43 "Có phải quán cơm, quán cà phê hay những shop bán quần áo là Đại dương đỏ nhưng vẫn còn có thể làm được không thầy?"

Thành Nhân nghiêng đầu thắc mắc.

"Đúng đấy con!" – Chúng tôi càng vỡ lẽ, thầy càng hào hứng.

"Các con đã nghe câu chuyện về quán ốc cuối con hẻm kia chưa?"

"Bán ốc thôi mà, có gì ghê gớm đâu thầy?" – Thành Nhân liến thoắng hỏi lại.

"Thành Nhân, nghiêm túc nào." – Tôi lườm vội cậu bạn.

Thầy cười sang sảng, đập vai Thành Nhân mà chẳng rầy la.

"Đúng là chỉ bán ốc thôi, nhưng thu nhập toàn hệ thống lên tới hai trăm triệu một ngày đấy các con." – Thầy vui vẻ nói tiếp.

"Bán ốc thôi mà sao thu nhập cao vậy thầy?" – Không kìm nén được cảm xúc, tôi há hốc miệng trầm trồ.

"Quán ốc đấy là nơi thường xuyên xuất hiện những 'ngôi sao', nhân vật nổi tiếng. Ngoài ra, họ còn chú trọng cung cách phục vụ, chăm sóc khách hàng… Các con cứ thử tìm hiểu thêm về cách thức giúp họ thành công xem sao, sẽ ngộ ra rất nhiều hướng để phát triển doanh nghiệp khi dấn thân vào Đại dương đỏ đấy."

Cách để có một ý tưởng hay đó là hãy có thật nhiều ý tưởng!"

Thầy tươi cười nhưng vẫn nhất quyết không chỉ dạy thêm nên càng làm chúng tôi tò mò. Cuối cùng vì nghĩ tới "khí chất của người khởi nghiệp" nên chúng tôi không nài nỉ nữa mà quyết 44 – tâm sẽ về nhà tìm hiểu kỹ lưỡng hơn để tìm ra công thức thành công trên Đại dương đỏ.

Thấy tôi cẩn thận ghi chép mọi thứ một cách kỹ lưỡng, thầy hài lòng lắm. Uống ngụm cà phê, nhìn vô định vào xa xăm, bỗng thầy đằm giọng: "Các con nên nhớ ở Đại dương đỏ, phải biết cái gì nên làm và cái gì không nên làm, lựa chọn không kỹ để rồi đâm đầu vô tội vạ, cuối cùng phải ôm trọn thất bại cay đắng trong nợ nần, lồng ngực rỉ máu giữ một trái tim vỡ nát trong sự thất vọng cùng cực thì tội lắm!"

"Thầy ơi, sao khởi nghiệp mà chưa có gì mạo hiểm, đổi mới hay sáng tạo vậy ạ?" – Thành Nhân thắc mắc.

Thầy cười từ tốn trả lời.

"Thành Nhân à, đã là khởi nghiệp thì ở thị trường nào cũng đầy gian nan thử thách. Chỉ là Đại dương đỏ phù hợp với những người không muốn đổi mới, thích an toàn nên không cần quá nhiều vốn, chỉ khi mở chuỗi họ mới cần số tiền lớn. Nhưng bù lại, họ phải làm dịch vụ thật tốt để có được và níu giữ khách hàng, khi bán sản phẩm họ thường có dịch vụ kèm theo, như dịch vụ sau bán hàng chẳng hạn, còn nếu con chấp nhận mạo hiểm, thích sáng tạo ra những sản phẩm mới lạ, đổi mới, thì 'Đại Dương Xanh' sẽ là vùng đất màu mỡ cho con dụng võ."

Thầy lấy cây bút bi viết lên trang giấy trắng những từ khóa và tiếp tục giảng dạy, tôi luôn gọi đó là những từ khóa thành công.

Thầy nói rằng Đại dương xanh là miền thị trường chưa được khai phá, nên hoàn toàn mang tính mới lạ, đột phá tới mức người ta không ngờ tới và cũng chưa tưởng tượng ra, vì vậy mình sẽ là người tiên phong.

45 Thầy còn kể cho chúng tôi nghe về câu chuyện khi chiếc máy tính cá nhân (PC) ra đời. "Người khổng lồ xanh" trong giới công nghệ thông tin của thế giới khi ấy – ông Thomas Watson đã tin rằng thị trường máy tính khó có thể vượt qua con số 5 chiếc. Tuy nhiên, chính công ty của ông, dưới sự lãnh đạo của người con trai, đã cho ra đời chiếc máy tính cá nhân đầu tiên, và vào năm 1981, đã có 250. 000 chiếc máy tính được bán ra thị trường chỉ vỏn vẹn trong vòng một tháng. Và sau đó trên thế giới, có rất nhiều người sử dụng máy tính cá nhân. Câu chuyện vẫn chưa dừng lại ở đó, tiếp đến là sự ra đời của laptop, và điện thoại di động… Thật khó tin là tất cả các phát minh ấy đều từng bị chê cười bởi thời điểm đó mọi người đều cho rằng thị trường không có nhu cầu.

Thôi trầm ngâm, thầy hóm hỉnh. "Các con biết không, những người chuyển từ đã sang chưa luôn bị gắn mác là những người 'điên' đấy!"

Rồi thầy chia sẻ với chúng tôi về "Triết lý người điên", về những người khùng làm điều không tưởng. "Có những người đi trước thời đại quá xa, nhìn trước thời đại quá xa đến nỗi thời đại không đáp ứng kịp và họ cũng chẳng có khả năng hiện thực hóa tầm nhìn nên xảy ra việc 'thất đắc chí', cuối cùng đành ôm mộng hão huyền trong u sầu, hoang tưởng. Đó là những kẻ điên thiệt!"

Thầy cười lớn và nói tiếp. "Nhưng bên cạnh đó lại có những người có tầm nhìn, họ có năng lực hiện thực hóa tầm nhìn của họ thật, và những người 'điên' ấy thành công."

Vì biết tính tôi thích hệ thống hóa, thầy mỉm cười bí hiểm.

"Để thầy cho con công thức của 'Triết lý người điên' nhé."

Thầy viết vào cuốn sổ của tôi: 46 – 1. Nhìn xa + Vô năng = Điên 2. Nhìn xa + Có khả năng = "Điên"

Rồi thầy nói tiếp.

"Nếu cách đây 100 năm, chúng ta nói 'Ông bà biết không, con cháu cách nhau mấy ngàn cây số mà vẫn có thể nói chuyện với nhau được cứ như thể đang ngồi ngay trước mặt nhau ấy' là không khéo người ta lại cho rằng mình điên, còn bây giờ chúng ta có gì?"

"Dạ giờ có video call, Facetime,… đúng không thầy?" – Tôi nhanh nhẹn đáp.

Thầy gật đầu cười.

"Tới thiên tài như Thomas Watson khi ấy còn tin rằng thế giới chỉ cần 5 chiếc máy tính cá nhân. Rồi tiếp theo là laptop, smartphone, máy tính bảng,… Tất cả chúng đều từng bị phản đối và chỉ trích nặng nề trong sự nghi ngờ. Thời trước người ta cũng không tin vào di động đâu, vì họ nghĩ rằng nó không an toàn và kích thước di động khi ấy vẫn còn to lắm, nên họ quan niệm rằng điện thoại thì phải để ở nhà vì mang theo bên mình sẽ rất mất công."

"Họ có ngờ đâu bây giờ nếu ai không mang theo di động bên mình mới mất công… Ha ha ha…" – Thành Nhân liến thoắng tiếp lời tỏ vẻ đắc chí.