Phần 1: Sao phải thiền?

Thiền trong kỷ nguyên mới

Hãy thử bước ra đường và quan sát xung quanh. Nếu chưa thấy điều tôi muốn bạn tìm, hãy đi xa hơn một chút rồi bạn sẽ thấy: một trung tâm yoga.

Đã có thời, yoga là "bí thuật" chỉ dành cho các vị yogi ẩn tu, rất ít người thực hành. Nhưng ngày nay, "người người yoga, nhà nhà yoga". Bạn có thể tìm thấy yoga ở mọi trung tâm gym, fitness, thậm chí trong các chương trình tập luyện hằng ngày. Yoga đã "tiến hóa" thành một dạng rèn luyện cơ thể – tinh thần giống như thể dục nhịp điệu, với hàng trăm nghiên cứu chứng minh lợi ích của các asana (tư thế).

Và điều tương tự đang diễn ra với thiền.

Trước đây, thiền bị xem là huyền bí, khó hiểu, dễ gây ngại ngần và đầy định kiến. Dù đã phổ biến hơn một chút, thiền vẫn còn thuộc "thiểu số". Nhưng điều này đang thay đổi nhanh chóng. Khoa học liên tục đưa ra bằng chứng mạnh mẽ về lợi ích của thiền. Các phong trào thiền nở rộ khắp toàn cầu, thậm chí phương Tây còn dẫn dắt xu hướng này ở một số khía cạnh.

Trong vài năm tới, thiền sẽ trở nên "bình thường như yoga" – một phần quen thuộc của đời sống. Các trung tâm thiền sẽ mọc lên nhiều hơn, đi cùng cả ánh sáng lẫn bóng tối (thiền sư giả danh) nhưng tổng thể, thiền sẽ lan rộng trong cộng đồng. Mỗi người sẽ xem thiền theo cách riêng: "thể dục của tâm trí", "thể thao của tâm hồn", liệu pháp chữa lành, phương thức kết nối thiêng liêng, hay đơn giản là thư giãn như đi spa.

Sự phổ biến này đến từ Kỷ nguyên Ánh sáng – thời kỳ thức tỉnh tâm linh mạnh mẽ. Công nghệ cũng hỗ trợ, giúp việc tu tập không còn giới hạn bởi khoảng cách. Tất nhiên, ta vẫn cần tỉnh táo trước những "vị thầy online" ảo tưởng nhưng nhìn chung, đây là thời kỳ đặc biệt của sự tiến hóa tập thể. Khi chạm đến nguồn rung động thanh mát, mỗi người lại trở thành một "nguồn sáng" lan tỏa đến người khác, âm thầm mời gọi họ… ngồi xuống và thiền.

Rồi thiền sẽ trở thành một ngôn ngữ chung giống như bạn đã từng cố gắng học chữ viết, học tiếng Anh hay học ngôn ngữ của công nghệ để trở thành công dân toàn cầu. Vậy, bạn đã học "ngôn ngữ của thiền" để trở thành một "công dân Vũ trụ" bình an, sáng suốt, hạnh phúc và vững chãi hay chưa?

Thiền và giải quyết khổ đau

Trong cuốn sách Khởi Chánh Nghiệp, điều này được trình bày rất rõ dựa trên nền tảng Pháp của Phật – vốn là "khoa học về khổ đau", "khoa học về tâm" và "khoa học về an lạc". Phật chỉ ra hai nguyên nhân cốt lõi khiến con người mãi khổ: Vô minh và Phản ứng.

"Vô minh" là không biết sự thật, đặc biệt là sự thật về chính mình; còn "phản ứng" gồm cả phản ứng của tâm và của thân. Vì vô minh nên ta phản ứng và càng phản ứng thì càng vô minh.

Ví dụ: Người chồng thấy vợ ôm "trai lạ" nên nổi cơn ghen, giận dữ và tấn công. Thực ra, đó là em trai của vợ đang chóng mặt, cần được đỡ. Nhưng vì không biết sự thật (vô minh) nên tâm anh ta phản ứng (ghen, giận), dẫn đến hành động nguy hiểm. Phản ứng sai lầm tạo thêm nghiệp, nuôi dưỡng vô minh và tiếp tục gây khổ đau.

Khi kết nối hai từ khóa này lại, ta nhận ra: Cả đời mình đã nhiều lần "phản ứng trong vô minh" mà không hay biết. Đây chính là vòng trói buộc của cảm xúc, dính mắc và nghiệp quả.

Lúc này, thiền xuất hiện như "người hùng". Thiền giúp ta thấy sự thật, từ đó hết vô minh. Thiền cũng rèn tâm quân bình, không còn phản ứng theo bản năng, không còn tham – sân – dính mắc, không tiếp tục tạo nghiệp mới. Con đường khổ đau vì vậy rẽ sang hướng khác: hướng của tự do, khai tâm, khai sáng. Bạn muốn gọi bằng tên nào cũng được, miễn là bạn cảm nhận được lợi lạc thật sự.

Hóa ra, thiền có thể chuyển hóa khổ đau và ngăn nghiệp quả, bởi thiền giúp chuyển hóa vô minh và dừng lại những phản ứng vô minh.

Đó chính là lý do chúng tôi viết cuốn sách này và cũng là lý do bạn có thể tự tặng mình một món quà: Cùng nhau, trải nghiệm thiền.

Đời người chỉ cần một chữ "an"

Kể từ buổi hướng dẫn thiền đầu tiên, tôi không hề nghĩ mọi việc lại đi xa đến vậy. Tôi không ngờ mình sẽ được trao truyền một Pháp Thiền cấp tiến của thời đại mới – Thiền Thức Tỉnh – và có duyên đại diện chia sẻ nó cho mọi người. Vì được vũ trụ trao tặng miễn phí, tôi cũng không thu bất kỳ khoản nào khi hướng dẫn pháp thiền này trong các chương trình tu tập 7 ngày – 7 tuần. Tôi chỉ muốn trao lại món quà mà mình đã được nhận.

Càng hướng dẫn thiền, tôi càng gặp nhiều người mang những câu chuyện khác nhau. Có cô gái mắc kẹt trong mối quan hệ bão tố với mẹ – thương nhưng không thể sống gần, cứ gặp nhau là bùng nổ xung đột. Có người vợ đau khổ vì chồng ngoại tình do nghiện nhục dục, vừa thương chồng vừa tự trách mình, lạc hướng giữa việc "buông" hay "giữ". Có người đàn ông mặc cảm về tiền bạc, luôn "viêm màng túi", tự ti trong vai trò trụ cột, giận dữ và bất an vì chưa bao giờ thấy thỏa đáng với tài chính của mình.

Đó chỉ là vài câu chuyện trong vô số hoàn cảnh ngoài kia. Nhưng tất cả đều có một điểm chung: họ không bình an.

Không an với tiền, với mẹ, với chồng, với chính mình.

Khi bệnh tật, ta không an. Khi thiếu thốn, ta không an. Khi tình cảm rối ren, công việc trục trặc, tâm ta lại càng không an.

Cuối cùng, mọi nỗ lực của con người – tiền, tình, danh, sự nghiệp – cũng chỉ hướng về một điều: Tìm lại sự an ổn trong nội tâm.

Và thiền có thể mang chúng ta trở về trạng thái ấy.

Đời người, rốt cuộc, chỉ cần một chữ: "An."

An được là đủ rồi.

Hạnh phúc tự thân

Khi đã sống mấy chục năm, trải qua đủ thăng trầm, mỗi người chúng ta đã từng trải qua đủ tổn thương và tiêu cực, thật khó tin khi ai đó nói rằng: Bạn chính là hoàn hảo. Sự "hoàn hảo" đó chính là ánh sáng, tình thương, niềm vui, sự hồn nhiên và sáng tạo nguyên bản trong bạn – giống như một đứa trẻ. Khi nhìn con trẻ, bạn từng ước: "Giá mình được vô tư như nó." Bạn quên rằng mình cũng từng như thế. Nghĩa là, bạn đến với cuộc đời này như một niềm hạnh phúc và hạnh phúc chính là "đặc điểm gốc" của bạn.

Vậy chuyện gì đã xảy ra?

Chúng ta lớn lên và tích lũy vô số ký ức tiêu cực của kiếp sống hiện tại và cả nhiều đời trước. Những ký ức đó tích tụ thành một lớp "biến dạng" bao phủ thiên tính của bạn, che khuất niềm vui, sự ngẫu hứng và tình yêu bên trong. Lớp phủ càng dày, bạn càng mất kết nối với hạnh phúc tự thân và tưởng rằng mình không còn hạnh phúc nữa.

Sai lầm lớn nhất của đời người là nghĩ rằng mình thiếu vắng hạnh phúc, và phải lao ra ngoài để tìm kiếm hạnh phúc, bằng cách lấp đầy tiền, tình, danh, sự công nhận… Tất cả chỉ là cách chúng ta cố bù đắp cho cái "lõi rỗng" tưởng tượng bên trong. Nhưng càng tìm kiếm, ta càng thấy trống rỗng, bởi tất cả chỉ là những thứ ở bên ngoài.

Sự thật thì ngược lại: Cái "lõi" bên trong bạn là hạnh phúc, và nó chưa bao giờ mất. Chỉ là có quá nhiều thứ-không-phải-hạnh-phúc che lấp bên ngoài. Vì vậy, điều ta cần không phải là kiếm thêm, mà là buông bớt – buông những ký ức, dính mắc, kỳ vọng khiến ta xa rời chính mình.

Thiền chính là sự buông bỏ đó.

Trong thiền, ta buông từng chút một: danh, lợi, vai trò, tâm trí, thậm chí cả cái tôi. Đây không phải là buông bỏ kiểu trốn chạy, mà là buông để quay về với điều thật sự quan trọng: Cái lõi thuần khiết bên trong – hạnh phúc tự thân.

Đó là lý do người biết thiền không cần đến Maldives mới thấy hạnh phúc. Khi hạnh phúc nằm trong bạn, bạn có thể hạnh phúc ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào. Vì bạn chính là hạnh phúc, không phải ai hoặc điều gì khác mang đến.

Vậy tại sao cứ phải chạy đi tìm "những thứ không phải mình"?

Đó là ngộ nhận lớn nhất và đáng tiếc nhất của đời người.

Thiền và sự tập trung

Năm 2015, một nghiên cứu gây chấn động được công bố bởi các nhà khoa học Canada và Microsoft: Khả năng tập trung trung bình của con người năm 2000 là 12 giây nhưng đến 2013 chỉ còn 8 giây. Trong khi đó, cá vàng có… 9 giây. Nghĩa là con người hiện đại tập trung kém hơn cả cá vàng. Một "thành tựu" rất buồn của thời đại thông tin bùng nổ.

Khối lượng dữ liệu số tăng từ 63 tỷ gigabyte (năm 2000) lên mức dự đoán là 163 nghìn tỷ gigabyte vào 2025. Trên internet có hơn 1,7 tỷ website. Mỗi ngày, ta tiếp xúc với hàng nghìn thông điệp thương hiệu, hàng loạt thông báo từ điện thoại, email, mạng xã hội. Ta đang làm việc thì "ting" một tiếng, rồi thêm một tin nhắn, thêm một email, thêm một thông báo… Đến lúc quay lại công việc, ta chẳng nhớ mình đang làm đến đâu. Tâm liên tục bị kéo đi, năng suất sụt giảm thê thảm.

Điện thoại thông minh giúp ích nhiều nhưng đi kèm cái giá rất lớn. Trẻ em bị phân tâm từ nhỏ: ăn cơm nhìn màn hình như zombie, không cảm nhận món ăn, không chánh niệm. Nhiều gia đình vừa ăn vừa xem tivi, khiến năng lượng bữa cơm bị tản mát. Khi ta chú ý vào điều gì, năng lượng chảy về đó và sự tập trung ngày càng mai một.

Trong bối cảnh xã hội phát triển theo hướng "quá tải chú ý" như vậy, năng lực tập trung trở thành nguồn lực quý hiếm nhất. Thứ càng khan hiếm càng giá trị nhưng chúng ta lại để nó hao mòn mỗi ngày.

Thiền giúp khôi phục và phát triển khả năng tập trung. Thiền là sự nhận biết, muốn nhận biết, phải tập trung. Nhưng đây không phải kiểu tập trung căng thẳng, gồng ép, mà là tập trung trong thư giãn, định tâm mà thảnh thơi.

Các kỹ thuật thiền rèn cho ta khả năng quan sát hơi thở, thân thể, cảm giác… Qua quá trình đó, não bộ tự tái cấu trúc để nâng cấp sự chú ý. Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh điều này như tại Đại học North Carolina, sinh viên thực hành thiền cho thấy mức độ tập trung và nhận thức cao hơn nhiều lần so với nhóm không thiền.

Năng lực tập trung là "tài sản vô hình" quý giá nhất của người hiện đại. Và thiền – điều tưởng như đơn giản – lại là phương pháp giúp ta bảo vệ và phát triển nguồn lực khan hiếm này.

Đó chính là sự tập trung.

Thiền và hiệu năng

Trên hành trình tiến hóa, tôi vẫn cần tham dự những khóa thiền dài ngày: hàng chục ngày không nói chuyện, không internet, không điện thoại, chỉ thiền từ 4 giờ sáng đến 9 giờ tối. Những khóa như thế tạo chuyển biến mạnh trong thời gian tu tập nhưng vì năng lượng cách ly quá lớn, đa phần thiền sinh khi quay về đời sống vẫn dễ rơi lại vào tập khí cũ. Tuy vậy, nếu ai có duyên tham dự, tôi luôn khuyến khích trải nghiệm bởi mỗi chặng đường tiến hóa đều có ý nghĩa riêng.

Lần cuối cùng đi thiền dài ngày, tôi gần như "biến mất" khỏi công việc. Dù đã giao lại rất nhiều nhiệm vụ cho cộng sự nhưng với vai trò người điều hành nhiều doanh nghiệp, lượng thông tin chờ tôi sau 10 ngày vắng mặt là khổng lồ: email, tin nhắn, báo cáo tài chính, tiến độ dự án, vấn đề phát sinh, cơ hội mới, lời mời hợp tác… Thông thường, cần vài ngày, thậm chí 10 ngày, để xử lý hết.

Nhưng khi trở về, tôi đã xử lý 100% mọi việc chỉ trong 45 phút. 10 ngày → 45 phút. Không choáng, không căng, không phải "chuyển trạng thái", tôi vẫn thư thả như đang sống trong thiền.

Vì khi thiền sâu, tâm thức ta tiến gần hơn với trạng thái của một vị Phật, một vị Chúa, hay nói vui là "siêu nhân". Và siêu nhân thì xử lý mọi việc rất nhanh. Đó là siêu nhân hiệu năng.

Hiệu năng = hiệu quả + hiệu suất.

– Hiệu suất: Làm được bao nhiêu việc trong một khoảng thời gian.

– Hiệu quả: Chất lượng của kết quả, tỷ lệ đúng – sai, độ chính xác.

Thiếu tập trung chính là nguyên nhân kéo hiệu suất xuống: làm mãi không xong, liên tục bị phân tâm. Thiếu tập trung cũng làm hiệu quả giảm: dễ sai, dễ lỗi. Khi sự tập trung tăng lên, cả hiệu suất lẫn hiệu quả đều tăng và hiệu năng tăng vọt.

Thiền cải thiện chính sự tập trung này. Vì thế, thiền không khiến con người chậm chạp như ai đó lầm tưởng; trái lại, thiền giúp bạn trở thành "siêu nhân hiệu năng" trong đời sống hằng ngày.

Thiền và sự tự tin

Người ta thường hiểu nhầm về sự tự tin.

Họ nghĩ rằng tự tin nghĩa là thật hùng hổ như một chiến binh, một võ sĩ giác đấu đối diện với kẻ thù, phát ra nguồn năng lượng hoàn toàn áp đảo.

Vì thế, họ rèn luyện sự tự tin bằng cách thường xuyên đứng trước gương, rồi hét lên: "Tôi là người tự tin, tôi tự tin! Yessssss!"

Chà… Không phải là nó không có hiệu quả (nhất thời). Nhưng, vấn đề là, đó không phải là bản chất cốt lõi giúp một người thực sự trở nên tự tin.

Nếu là một con chuột, bạn không thể cứ đứng trước gương và hét lên "Ta không sợ mèo! Ta là chó! Ta là sư tử! Ta tự tin!" là có được sự bình tĩnh, tự tin "vô đối" khi đứng trước chú mèo với cặp vuốt sắc nhọn. Chuột, vẫn hoàn chuột mà thôi.

Bạn cần hiểu mình là chuột. Mình làm được gì? Và không làm được gì? Điểm mạnh, điểm yếu của mình là gì?

Nếu tự tô vẽ ảo tưởng về bản thân, nghĩ rằng mình mạnh mẽ hơn cả mèo, vậy thì bạn có bao nhiêu % cơ hội? Nếu hiểu mình là ai, mình có khả năng gì, kích cỡ của mình bao nhiêu và có thể tận dụng những địa hình, không gian nào… bạn sẽ có nhiều cơ hội sống sót hơn. Có lẽ, sự tự tin khi đó chính là… đừng bao giờ để mình phải đứng trước mặt một chú mèo. Sẽ tốt hơn nếu biết cách tránh cho rắc rối xảy ra, thay vì phải giải quyết rắc rối. Hãy trở thành một "người hùng phòng cháy" hơn là "anh hùng chữa cháy".

Đó là trí tuệ, là sự khôn ngoan, hay cũng là tự-biết-mình.

Sở dĩ nói thiền giúp bạn tự tin hơn là vì thiền giúp bạn tự biết mình.

Bạn nhận thức rõ ràng hơn về mình, bạn phát triển trí tuệ, hay còn gọi là trí huệ. Với trí huệ này, bạn có được óc sáng suốt, bạn trở nên sáng suốt hơn, khôn ngoan hơn. Vì thế, bạn nhìn nhận mọi thứ chính xác hơn, phân tích tốt tình hình hơn, đưa ra những giải pháp khôn ngoan hơn. Thế nên, bạn tự tin hơn.

Sự tự tin chỉ là một hệ quả.

Nếu biết sự thật là gì, thì sẽ tự tin. Vì "biết" rồi mà, không tự tin sao được.

Thiền giúp bạn biết được sự thật.

Và sự thật quan trọng nhất, là sự thật về chính mình.

Thiền & sự thành toàn (các phẩm chất khác)

"Thành Toàn" tức là "trở thành" cái "toàn vẹn", hoàn thiện, thống nhất, cảm thấy trọn vẹn (wholeness) từ bên trong, cũng có nghĩa là sự viên mãn, đó cũng là một "đích đến" trên con đường tu tập.

Sở dĩ là "đích đến" vì trên hành trình tu tập, bạn liên tục học hỏi những bài học cần thiết, ẩn chứa trong muôn vàn sự kiện, sự vật, con người (lấy tất cả làm "phương tiện" để tu tập) để liên tục phát triển những phẩm chất, đức tính cần thiết. Mỗi khi tích hợp thành công một phẩm chất mới, bạn lại "tiến gần" hơn đến "vòng tròn hoàn mỹ" của đức tính, của sự khai sáng. Vòng tròn đó cũng là sự thành toàn.

Tóm lại: Bài học => Phẩm chất => Thành toàn.

Những kiến thức này được chia sẻ rõ ràng trong hai quyển sách: Hành Trình Thức Tỉnh, Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình. Hai tác phẩm này cũng hướng dẫn một Pháp Thiền tên là Thiền Thức Tỉnh.

Các kỹ thuật Thiền Thức Tỉnh có thể giúp bạn nhận ra bài học dành cho mình trên con đường tiến hóa. Mục tiêu là để áp dụng vào trong chính cuộc sống. Rồi từ đó, có thể đạt được những phẩm chất cần thiết, cho đến khi "Thành Toàn".

Thiền có thể giúp bạn: chuyển hóa khổ đau, cảm nhận bình an, kết nối với hạnh phúc tự thân, nuôi dưỡng lòng trắc ẩn, rộng lòng thứ tha, phát triển sự tập trung, nâng cao hiệu năng, "unlock" sự sáng tạo, trí tuệ sáng suốt hơn, nhận thức tốt hơn, sâu sắc hơn, tự tin hơn, củng cố khả năng ghi nhớ, tăng trưởng cả IQ (trí thông minh) lẫn EQ (trí tuệ cảm xúc).

Thật thú vị khi nhận ra, thiền giúp phát triển biết bao phẩm chất tốt đẹp. Thật ra, thiền còn phát huy nhiều phẩm chất tích cực khác như: lòng can đảm, sự bình thản, chính trực, chuyển hóa tâm tham, chuyển hóa sự nóng tính, gia tăng tinh thần cầu tiến, năng lực đối diện với tiêu cực, khả năng nuôi dưỡng những điều tích cực, sự lạc quan, kiên trì, nhẫn nại, đức khiêm cung, sự tử tế, một trái tim ấm áp, tấm lòng vị tha, sự cân bằng… Tất cả đều là những bài học mà không sớm thì muộn, chúng ta đều cần thành toàn trên con đường tu tập. Thông qua một quá trình thực hành nghiêm túc, đều đặn và tinh tấn.

Thiền chính là thực hành.

Thiền là hành trình Thành Toàn.