Phần 4

Tạ Minh Tuấn 35 đang phản chiếu nơi người đối diện, chứ không phải đơn thuần là ghét người đối diện đâu. Có khi do mình giả tạo, nên mình lại nghĩ ai ai cũng giả tạo, khi đó mình không có tâm thế vô tư và mở lòng ra đón nhận lời khen.

Lắm lúc, cách phản hồi tốt nhất trước một lời khen là câu nói "Tôi cảm ơn". Hết! Chỉ vỏn vẹn ba tiếng đó thôi. Đừng tỏ ra không xứng đáng với lời khen, hãy học cách đón nhận nó và sử dụng năng lượng của nó để tiếp tục cống hiến tạo ra giá trị cho cuộc đời.

"Không hiểu được người khác và không được người khác thấu hiểu, cả hai đều đáng buồn. Hãy hiểu về nỗi đau và niềm hy vọng của nhau. Tất cả mọi người đều sẽ trở thành những người tuyệt vời, khi ta đã thấu hiểu được con tim của họ. Hãy dành cho nhau những lời khen chân thành và thắp sáng những hạt giống tốt đẹp bên trong mỗi người ta gặp trên đường đời." – TMT Nỗ lực tối thiểu mang lại kết quả tối đa Lên cấp III, tôi may mắn được học ban A trường chuyên Lê Hồng Phong. Đây quả là một ngôi trường tuyệt vời! Đến năm lớp 12, trong khi đám bạn cùng lớp "vật vã" học ngày học đêm, ôn thi đại học tối tăm mặt mũi thì tôi lại tương đối... bình thản.

Tại sao lại như vậy?

Vì tôi có "bí quyết" riêng. Đó là chủ động định hướng cho cuộc đời mình, bằng cách xác lập "vùng tỏa sáng" của cá nhân, dựa trên yếu tố bên trong là đam mê và thế mạnh của bản thân, kết hợp với yếu tố bên ngoài là nhu cầu thị trường trong tương lai và đánh giá tác động đến xã hội.

Để cho dễ hiểu, ta có công thức xác lập "vùng tỏa sáng" như sau: Vùng tỏa sáng = Yếu tố bên trong + Yếu tố bên ngoài Yếu tố bên trong = Đam mê + Thế mạnh Yếu tố bên ngoài = Nhu cầu thị trường + Tác động xã hội Vùng tỏa sáng => Chủ động định hướng cuộc đời => Chọn ngành, chọn nghề phù hợp.

Tôi sẽ giải thích rõ ràng hơn ngay bây giờ.

38 Trước bình minh luôn là đêm tối Trước khi chọn ngành, tôi đã tham khảo ý kiến nhiều người.

Đầu tiên là các bậc phụ huynh. Ba mẹ thích tôi học ở trường Bách Khoa Thành phố Hồ Chí Minh. Vì cả anh và chị tôi đều tốt nghiệp ngôi trường này nên có thể nói nhà tôi có truyền thống con cái học Bách Khoa. Tôi biết mình không nên chọn trường chỉ vì sở thích của ba mẹ nên cũng tự vấn nhiều lần. Thực sự là khi đó tôi thích làm kỹ sư, và nếu chọn một ngôi trường để trở thành kỹ sư thì tôi cũng thích trường Bách Khoa nhất.

Khi đã thu hẹp được vùng lựa chọn: chọn nghề kỹ sư, chọn trường Bách Khoa, giờ thì chọn ngành học cụ thể. Tôi sắm cuốn thông tin tuyển sinh Đại học Bách Khoa về, xem ngấu nghiến tất cả các ngành. Khi xem đến ngành Kỹ thuật Hệ thống Công nghiệp, tôi dừng lại ở đây lâu nhất. Cả lý trí, con tim lẫn trực giác đều mách bảo đây là ngành học của mình.

Vì ngành này dạy cho người ta phát triển năng lực của người Kỹ sư Kỹ thuật Hệ thống Công nghiệp (Industrial Systems Engineer – ISE, hoặc Industrial Engineer – IE). Kỹ sư IE là người có nhiệm vụ thiết kế, song không phải thiết kế một poster như các bạn thiết kế (designer), mà là thiết kế một… hệ thống (system).

Hệ thống là những gì? Lấy ví dụ đơn giản, cơ thể con người là một hệ thống tự nhiên, người ta ăn vào (input), xử lý thức ăn (processing) rồi bài tiết (output). Mỗi người lại sống trong một hệ thống nhân tạo là ngôi nhà của mình, trong ngôi nhà lại có hệ thống điện, nước, kiến trúc, nội thất, v. v. tất cả hợp lại tạo thành một ngôi nhà. Ngôi nhà lại nằm trong một hệ thống lớn hơn là thành phố, sẽ có hệ thống giao thông, hệ thống cơ sở hạ tầng...

Thành phố lại nằm trong một hệ thống lớn hơn là đất nước, có chính phủ, hệ thống pháp luật… Cứ như thế, giống như một trò Tạ Minh Tuấn 39 chơi của Trung Quốc, bên trong chiếc hộp có chiếc hộp nhỏ hơn, bên trong chiếc hộp nhỏ hơn là một chiếc hộp khác lại càng nhỏ hơn. Cũng tương tự búp bê Matryoshka của Nga. Hệ thống lớn bao gồm những hệ thống nhỏ hơn. Nếu tư duy và nhìn nhận thế giới theo cách này, thì tất cả mọi thứ đều là hệ thống!

Nhiệm vụ của người kỹ sư kỹ thuật hệ thống công nghiệp là thiết kế ra hệ thống, quản lý vận hành hệ thống đó, và liên tục tìm cách để cải tiến hệ thống. Họ tập trung vào các hệ thống công nghiệp, hệ thống sản xuất, hệ thống vận hành doanh nghiệp. Họ không tập trung vào một chuyên môn cụ thể, mà chuyên môn của họ là chuyên môn… hệ thống. Ví dụ, khi thực hiện dự án tăng năng suất cho một nhà máy dệt may, kỹ sư IE là người phối hợp với những người có chuyên môn khác như công nhân, tổ trưởng, quản đốc, phòng kỹ thuật, phòng nhân sự… để giải quyết bài toán ở cấp độ hệ thống, xâu chuỗi tất cả mọi thứ lại với nhau, điều phối các chuyên môn khác thật nhịp nhàng, sử dụng các kiến thức, kỹ năng và công cụ kỹ thuật hệ thống để giải quyết vấn đề, thỏa mãn các ràng buộc, từ đó giúp đạt được mục tiêu.

Vì vậy người kỹ sư hệ thống có thể làm việc ở nhiều ngành nghề khác nhau, thường thấy là trong sản xuất, rồi sau này có thêm dịch vụ, vận tải, hậu cần, chuỗi cung ứng… Trên thế giới, vai trò của người kỹ sư IE rất quan trọng. Học ngành khác thì có thể nói là làm trái ngành chứ kỹ sư hệ thống thì không, vì ngành nào cũng đều có một… hệ thống ở bên trong. Đó là lý do sau này tôi thường không chấp nhận trả lời phỏng vấn là mình làm trái ngành (kỹ sư, dân kỹ thuật mà lại đi làm kinh doanh). Vì với tôi kinh doanh chính là xây dựng những hệ thống. Tính hệ thống cũng là điểm yếu rất lớn của người Việt Nam. Thực tế, những gì tôi làm sau này cũng nằm trong "vùng chuyên môn" của tôi, ví dụ 40 Trước bình minh luôn là đêm tối dự án xây dựng và tổ chức hệ thống bác sĩ gia đình. Tính hệ thống là một điểm yếu cốt tử của ngành y tế Việt Nam. Vì điểm yếu này mà bệnh viện quá tải, làm xét nghiệm chỗ này mang qua chỗ khác phải làm lại, hồ sơ sức khỏe không được đồng bộ hóa… Tất cả những vấn đề đó đều gây lãng phí rất lớn cho xã hội. Thực ra chuyên khoa bác sĩ gia đình trong ngành y cũng rất giống chuyên khoa kỹ thuật hệ thống trong lĩnh vực kỹ thuật. Tất cả đều là tư duy hệ thống (Systems thinking).

Ngành này trên thế giới đã có hàng trăm năm qua. Nhiều danh nhân là kỹ sư kỹ thuật hệ thống. Như ông vua ô tô Henry Ford, người đã nghiên cứu từ nước Nhật rồi phát minh ra hệ thống băng chuyền – sản xuất hàng loạt đầu tiên. Phát minh quan trọng này giúp chuyên môn hóa sản xuất, từ đó giúp giảm chi phí, dẫn đến giảm giá thành xe hơi, biến xe hơi thành một vật dụng phổ biến cho tất cả mọi người chứ không chỉ dành cho giới quý tộc. Nhờ đó mà Henry Ford thực hiện được tầm nhìn "Bình dân hóa xe hơi" rất cao cả của ông. Hay người sáng lập Toyota và những nhà quản trị Toyota – một doanh nghiệp tuyệt vời và là điển hình của quản lý chất lượng khiến cả thế giới phải học tập – cũng có chuyên môn về kỹ thuật hệ thống công nghiệp. Rất nhiều khái niệm như Sản xuất tinh gọn (Lean Manufacturing – về sau khái niệm này được áp dụng vào Khởi nghiệp nên mới sinh ra khái niệm Khởi nghiệp tinh gọn – Lean Startup), Just in time (JIT), 6 Sigma, 5S, Kaizen, Supply Chain, ERP… đều là những công cụ của ngành này. Tuy nhiên, ở Việt Nam đây lại là ngành mới chỉ tồn tại khoảng 20 năm nay (ở thời điểm quyển sách này được viết năm 2017). Và xã hội chưa nhận thức được đầy đủ tầm quan trọng lớn của nó đối với sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam.

Tạ Minh Tuấn 41 Đó là những thông tin không được chia sẻ nhiều trong cuốn tuyển sinh Đại học Bách Khoa, mà do tôi tự mày mò trên Internet. Động lực để tôi làm điều đó chắc là do nó… chạm đến đam mê của mình. Đúng là tôi rất quan tâm đến ngành này, có một "khoảnh khắc giác ngộ" nào đó khiến tôi cho rằng mình phù hợp. Kiểu như hai người yêu nhau lần đầu nhìn thấy nhau vậy đó.

Xét về tố chất, tôi cũng tự đánh giá mình là người có tư duy hệ thống, qua cách mình suy nghĩ, nói năng, giải quyết vấn đề, hay đơn giản nhất là nhìn vào… cách sắp xếp phòng riêng của mình.

Tôi tự nhận xét mình là một con người của hệ thống.

Những nhận định trên khiến tôi quyết định chọn ngành Kỹ thuật Hệ thống Công nghiệp. Điều rất thú vị là xã hội chưa nhận định đúng mức tầm quan trọng của ngành này, nên điểm sàn của ngành chỉ có 18 điểm. Tụi bạn chọn ngành 25 điểm, 27 điểm, nên phải học "như trâu" là đúng rồi. Còn tôi đã có sự tự định hướng, đã "phóng tầm mắt ra thế giới rộng lớn" sớm hơn một nhịp, nên tôi chọn ngành phù hợp, tạo ra nhiều giá trị, mà điểm sàn lại chưa cao. Vì vậy năm cuối cấp tôi học thong dong hơn tụi bạn rất nhiều.

Dẫu vậy, tôi cũng có chút chủ quan, nên thi đại học xong cũng hơi lo, vừa đủ đậu. Ba mẹ cũng lo theo, nhưng ổn rồi! Điểm sàn 18, tôi được 19 điểm. Sau này tôi có viết trong bản mục tiêu cá nhân của mình: "Tôi là một chàng trai có điểm thi đại học chỉ có 19 điểm thôi nhưng sẽ lãnh đạo những người có điểm thi 30 điểm cùng mình thay đổi thế giới". Quả là những suy nghĩ kỳ diệu của tuổi trẻ!

Khi vào học, tôi gặp khó khăn ở những môn đại cương.

Theo quan điểm của tôi thì chúng không cần thiết lắm. Nhưng 42 Trước bình minh luôn là đêm tối khi vào chuyên ngành và được học những môn chuyên ngành, càng lúc tôi càng tỏ ra rất phù hợp với ngành này. Tôi học giỏi.

Nhiều môn chuyên ngành tôi có điểm cao nhất lớp. Tôi được tín nhiệm làm lớp trưởng với tỷ lệ bầu gần như là 100%. Tôi cũng khá xông xáo trong các hoạt động như đá banh, mở câu lạc bộ Anh văn cho cả lớp, xây dựng hệ thống KPI – Key Performance Indicator – Những chỉ số đánh giá hiệu quả cốt lõi – đánh giá hiệu quả hoạt động của cả lớp (do lúc này tôi đã khởi nghiệp nên hiểu và biết áp dụng KPI). Điều đáng nói là… tôi gần như là người ít đi học nhất lớp.

Tại sao đám bạn cày mệt "như trâu" thì điểm mới tương đối, có đứa cày nhiều mà điểm vẫn thấp, còn tôi nghỉ học nhiều, khởi nghiệp từ khi là sinh viên, không dành nhiều thời gian đến lớp, mà điểm nhiều môn lại cao nhất?

Vì tôi đã áp dụng rất khéo nguyên tắc "Nỗ lực tối thiểu giúp mang lại kết quả tối đa". Tôi đã chọn một ngành rất phù hợp với mình. Và đôi khi trong cuộc sống, sự lựa chọn còn quan trọng hơn nỗ lực. Khi tôi chọn một ngành phù hợp với mình, đó là "vùng tỏa sáng" của tôi. Ai cũng có "vùng tỏa sáng" của mình. Bất kỳ ai ra khỏi "vùng tỏa sáng", họ sẽ trở nên mờ nhạt như biết bao người bình thường, thậm chí là tầm thường. Còn khi ở trong vùng này, họ đúng nghĩa là một "ngôi sao" – họ tỏa sáng!

Muốn đạt kết quả tối đa bằng nỗ lực tối thiểu thì phải đưa ra những lựa chọn đúng. Lựa chọn tức là "lựa rồi mới chọn". Nhiều người toàn chọn lựa, nghĩa là chọn đại xong rồi mới "hoảng hốt"

lựa lại, nhiều khi cũng đã muộn! Muốn lựa chọn đúng thì bạn có thể sử dụng công thức xác lập "vùng tỏa sáng" mà tôi đã dùng khi chọn ngành học phù hợp với "thiên tính" của mình.

Tạ Minh Tuấn 43 Ai cũng có "vùng tỏa sáng" của mình. Bất kỳ ai ra khỏi "vùng tỏa sáng", họ sẽ trở nên mờ nhạt như biết bao người bình thường, thậm chí là tầm thường. Còn khi ở trong vùng này, họ đúng nghĩa là một "ngôi sao" – họ tỏa sáng!

Tôi thức đến sáng để tìm hiểu về một ngành học xa lạ mà mình mới nghe lần đầu, để rồi chọn được một ngành mà mình có thế mạnh lại có đam mê. Thậm chí chỉ mới học năm nhất, năm hai tôi đã nằm trong số ít sinh viên được lựa chọn vào Chương trình Tiên tiến của trường Bách Khoa. Nhưng hiềm nỗi, để vào chương trình trên thì tôi phải đổi ngành học sang chuyên ngành điện tử hoặc công nghệ thông tin, nhưng vì đam mê ngành Kỹ thuật Hệ thống Công nghiệp nên tôi không chấp nhận đổi ngành và vì vậy cũng từ chối luôn một cơ hội khá hấp dẫn. Trong tương lai gần Việt Nam rất cần ngành này nên nhu cầu thị trường rất tiềm năng. Mười năm sau, khi tôi quay lại trường, quả thật kỹ sư ngành này được các doanh nghiệp thức thời ở cả trong và ngoài nước tìm đến và "săn sạch", nguồn cung không đủ cầu, sinh viên chưa kịp tốt nghiệp đã được doanh nghiệp đến "đặt"

sẵn, lương kỹ sư mới ra trường mà cao ngang với quản lý ngành khác. Ngành này giúp giải quyết được nhiều vấn đề của xã hội chúng ta (thậm chí cả vấn đề nan giải như… kẹt xe, cũng cần áp dụng tư duy và công cụ kỹ thuật hệ thống để giải quyết), nên tác động xã hội rất tốt, rất tích cực. Vì vậy, có thể nói ngành này đáp ứng đủ cả 4 yếu tố: Thế mạnh + Đam mê (bên trong), Nhu cầu tương lai + Tác động xã hội (bên ngoài). Đó chính là "vùng tỏa sáng" của tôi.

44 Trước bình minh luôn là đêm tối Yếu tố bên trong

ĐAM MÊ THẾ MẠNH

NHU CẦU TÁC ĐỘNG

Yếu tố bên ngoài Vùng tỏa sáng Sơ đồ thiết lập vùng tỏa sáng Thật sự thì tư duy hệ thống và tư duy của một kỹ sư giúp ích tôi rất nhiều trong kinh doanh. Khi còn là sinh viên, tôi sáng lập nên hai doanh nghiệp. Tôi sẽ chia sẻ dần những câu chuyện này trong các phần sau. Doanh nghiệp về y tế tại nhà – bác sĩ gia đình cũng được tôi ấp ủ khi còn là cậu sinh viên vô danh của trường Đại học Bách Khoa. Tôi hình thành nên dự án về doanh nghiệp này trong môn học Quản lý dự án – một môn học bắt buộc đối với mọi kỹ sư. Khi đó tôi đặt cho dự án một cái tên nghe không hay lắm. Chỉ vỏn vẹn trong vài phút khi hỏi ý kiến cô giáo trong lúc đi từ cầu thang lên lầu vào lớp, cô góp ý cho tôi cái tên "Bác sĩ cá nhân". Vậy là codename "Personal doctor" của dự án ra đời từ khi đó, cũng là nguồn gốc cho cái tên "Bác sĩ riêng" sau này.