Chương 1: Nhà tù mạ vàng

“Nếu chúng ta thành công mà lại đánh mất đi chính mình, thì thành công đó sẽ hóa thành tro bụi ở trong tay.”

Bạn biết cách đọc một bảng cân đối kế toán. Bạn nhìn vào dòng tiền là biết doanh nghiệp đang khỏe hay đang ốm. Nhưng có một bảng cân đối khác mà tôi muốn mời bạn mở ra, bảng cân đối mà phần lớn chúng ta, những người làm kinh doanh, chưa từng dám nhìn thẳng vào. Đó là bảng cân đối của chính tâm hồn mình. Tôi nói điều này không phải với tư cách một người giảng đạo, mà với tư cách một người từng có trong tay những danh hiệu nhiều người mơ ước, và từng ngồi một mình trong phòng, khóc nức nở như một đứa trẻ. Nhưng trước khi kể chuyện của tôi, hãy bắt đầu bằng một bữa cơm.

Một bữa cơm không ra hồn

Có một anh CEO của công ty công nghệ từng tâm sự với tôi: “Từ lúc chạy công ty này, em không được ăn một bữa cơm nào ra hồn cả.”

Bạn nghe câu đó và có thể bạn mỉm cười vì bạn hiểu, có khi chính bạn cũng đang như vậy.

Đặc thù của công ty công nghệ là phải tăng trưởng nhanh. Mở công ty ra, làm sản phẩm, là phải thử nghiệm với tần suất rất nhanh để tìm ra điểm mà thị trường chấp nhận tính năng của sản phẩm. Rồi phải đổi mới liên tục. Các công ty công nghệ thường phải nhận vốn đầu tư để phát triển. Mà khi nhận vốn đầu tư là mình rơi vào một vòng xoáy của tăng trưởng: cứ đi gọi vốn, xong rồi đốt tiền để tăng trưởng. Tăng trưởng đến hết vốn phải gọi tiếp. Gọi tiếp, lại đốt tiền để tăng trưởng.

Công ty đó ở vào một tình thế bắt buộc phải làm như vậy. Bởi vì điều mà các quỹ đầu tư quan tâm là làm sao họ có thể thoái vốn với số tiền nhân lên gấp nhiều lần so với khoản đầu tư ban đầu. Tài sản phải sinh sôi nảy nở. Cho nên những công ty như vậy phải chịu áp lực tiêu tiền để tăng trưởng liên tục.

Và thế là anh CEO này căng thẳng và áp lực lắm. Lúc nào anh cũng phải nhìn vào các chỉ số: khách hàng thế nào, hành vi người dùng ra sao, họ có quay lại không, số lượng người dùng hôm nay có tăng so với hôm qua không, tăng bao nhiêu phần trăm. Căng thẳng đến mức một bữa cơm tử tế, điều giản dị nhất mà một con người có thể tự cho mình, cũng trở thành thứ xa xỉ.

“Từ lúc chạy công ty này, em không được ăn một bữa cơm nào ra hồn cả.”

Người này có đủ năng lực để vận hành cả một cỗ máy phức tạp nhưng lại không còn đủ tự do để ăn một bữa cơm. Đó không phải là một chi tiết nhỏ. Đó là triệu chứng của một căn bệnh lớn.

Người chủ bị làm chủ

Câu chuyện tương tự đang diễn ra trong đời sống của nhiều người làm kinh doanh, startup, khởi nghiệp. Trên tấm danh thiếp, họ là chủ doanh nghiệp. Nhưng sự thật thì họ bị doanh nghiệp làm chủ.

Họ bệnh không dám bệnh. Ốm không dám ốm. Nghỉ cũng không dám nghỉ. Bởi vì họ là động lực tăng trưởng lớn nhất của công ty, họ vừa nghỉ một cái là công ty không có hợp đồng liền.

Bạn thử tự kiểm tra mình bằng chính phép thử đó xem. Bạn có dám ốm không? Không phải là bạn có ốm hay không, cơ thể nào rồi cũng có lúc ốm, mà là bạn có dám cho phép mình ốm không? Nếu câu trả lời là không, thì chức danh trên danh thiếp của bạn đang nói lên một điều gì đó.

Tôi đã thấy nhiều doanh nhân hoảng loạn khi nhìn vào con cái, gia đình, sức khỏe của họ. Có những người mang một tâm thức mà, với tất cả sự tôn trọng, tôi chỉ ví dụ một chút thôi, nó giống như một con chó bull: rất quyết liệt, máu chiến và khi đã ngoạm vào một mục tiêu nào đó thì không bao giờ nhả ra. Trong thế giới kinh doanh, sự quyết liệt ấy thường được xem là một phẩm chất đáng tuyên dương. Nhưng chính sự quyết liệt, máu chiến đó lại tạo ra nhiều ký ức về sự giận dữ, về một sức khỏe tinh thần tiêu cực, stress, áp lực. Tâm bệnh dễ dẫn đến thân bệnh: những vấn đề về cột sống, đau cổ vai gáy, đau nửa đầu vì muốn kiểm soát quá nhiều. Rồi bệnh tim, các vấn đề tiêu hóa, dạ dày. Còn gia đình thì lục đục bất hòa, con cái thì cô đơn, lảng tránh bố mẹ.

Đó là bảng cân đối thật. Cột bên trái ghi doanh thu, thị phần, định giá. Cột bên phải ghi những bữa cơm bỏ lỡ, những cơn đau nửa đầu, những đứa con không còn muốn nói chuyện với bố mẹ. Và nhiều người trong chúng ta chỉ đọc cột bên trái.

Sau ánh đèn sân khấu

Có một cô doanh nhân khác thành công trong ngành kinh doanh mỹ phẩm. Khi lên sân khấu, cô tỏa sáng. Có một thứ gì đó lung linh lắm, giống như một ca sĩ được ngưỡng mộ bước ra dưới ánh đèn. Khán giả nhìn lên và thấy một người phụ nữ đã có tất cả.

Nhưng ít ai biết rằng, sau những giờ phút lung linh trên sân khấu như vậy, là rất nhiều sự hoảng loạn, rất nhiều sự hoang mang.

Tôi nói với cô ấy thế này: “Nếu em xây cả một đế chế như vậy mà không biết cách để dừng lại, quay về với chính mình, thì đế chế của em cũng giống như một nhà tù mạ vàng vậy.”

Nhà tù mạ vàng. Hãy ngẫm hình ảnh này một chút vì nó chính là tên của chương sách này, và có thể, là tên của đoạn đời mà bạn đang sống.

Nhà tù mạ vàng vẫn là nhà tù. Song sắt của nó không làm bằng thép, mà làm bằng lịch họp dày đặc, bằng kỳ vọng của nhà đầu tư, bằng những chỉ số phải nhìn vào mỗi sáng, bằng hình ảnh thành đạt mà ta đã trót dựng lên và giờ phải gồng mình bảo vệ. Lớp mạ vàng càng dày, doanh thu càng lớn, danh tiếng càng vang, thì người ngoài càng trầm trồ và người bên trong càng khó kêu cứu. Vì ai sẽ tin rằng bạn đang ngạt thở, khi mọi thứ nhìn từ bên ngoài đều lấp lánh?

Đêm tôi khóc như một đứa trẻ

Bây giờ, đến lượt tôi kể chuyện của mình vì tôi không đứng ngoài những câu chuyện trên. Tôi từng ở chính giữa nó.

Thời đó, tôi cũng có danh tiếng nhất định. Tôi nhớ có vị chủ tịch của một tập đoàn lớn, khi nhận cuốn sách đầu tay của tôi, đã rất vui và đăng lên Facebook, nói rằng ông nhận được quyển sách từ một người được “một nửa thiên hạ biết đến”. Đó là một sự công nhận và nó cũng đã vuốt ve cái tôi của tôi ở thời điểm ấy.

Trong quá khứ, tôi từng có may mắn nhận được những thành tích, danh hiệu trong kinh doanh: doanh nhân của năm; có mặt trong danh sách những doanh nhân có ảnh hưởng nổi bật của khu vực châu Á, danh sách mà người ta vẫn nhắc đến mỗi khi giới thiệu tôi. Rồi có những thành tựu trong cộng đồng doanh nhân xã hội, kinh doanh để phụng sự xã hội.

Ngỡ như con đường mình đi trải đầy hoa hồng và ngập tràn ánh sáng. Nhưng có ngờ đâu, thế giới bên trong không nhất thiết phải giống với thế giới bên ngoài. Bên ngoài có thể hào nhoáng, lung linh nhưng bên trong lại tổn thương, kiệt sức, trống rỗng.

Và tôi vẫn nhớ, có một thời điểm, tôi ở trong phòng và khóc nức nở.

Chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Nhưng tôi khóc thương cho cuộc đời của mình. Và tôi phải thành thật với bạn điều này: tôi cũng đã gây tổn thương cho người khác, cho nhiều người, chứ không phải tôi chỉ là nạn nhân đâu. Nhưng khoảnh khắc đó, tôi cảm thấy rất đáng thương cho chính mình. Tôi khóc nức nở, khóc tức tưởi, nước mắt trào dâng, rơi lã chã, khóc hu hu như một đứa trẻ vậy.

Trong đêm đó, tôi tự hỏi: nếu con đường mình đi là đúng đắn, thì tại sao mình lại phải khóc như vậy? Tại sao mình lại tội nghiệp đến như vậy? Tại sao một người có được những sự công nhận như vậy, có được những thành tích như vậy, lại phải ngồi trong phòng khóc cho cuộc đời mình?

Thiên hạ nói rằng tôi là người thành công. Nhưng ở thời điểm đó, thú thật, tôi còn không biết mình có thành công hay không. Tôi không biết. Mọi người bảo: anh thành công đấy. Còn tôi tự hỏi: ủa, như vậy là thành công à?

Điều đó rất khác với sau này, khi tôi bắt đầu thiền, bắt đầu đi sâu vào hành trình tinh thần. Bây giờ, tôi có hạnh phúc hay không, tôi biết. Tôi không cần ai phải nói rằng tôi hạnh phúc cả. Nhưng tôi vẫn biết là tôi hạnh phúc. Hạnh phúc là như vậy: là mình hạnh phúc và mình biết.

Bạn thấy sự khác biệt không? Thành công là thứ người khác định nghĩa giùm bạn, nên có khi bạn đứng giữa nó mà không nhận ra. Còn hạnh phúc là thứ tự bạn biết, không cần ai xác nhận. Cả một chương đời, tôi đã sống bằng định nghĩa của người khác. Và cuốn sách này tồn tại vì tôi tin nhiều người trong các bạn đang sống đúng như vậy.

Leo hết đỉnh này đến đỉnh khác

Quả thật đã có những đêm tối trống rỗng, những đêm tối hoang mang và tôi đã tìm đường để vượt qua nó. Để rồi sau này, một doanh nhân khác, cũng rất thành công, từng tâm sự với tôi: “Tôi cứ liên tục phải nỗ lực để leo lên đỉnh. Leo hết đỉnh núi này, tôi lại phải tìm một đỉnh núi mới để tôi chinh phục.”

Bạn có nhận ra giọng nói đó không? Đó là giọng nói lúc ba giờ sáng trong đầu nhiều người làm kinh doanh. Vừa chốt xong mục tiêu năm nay đã thấy nó nhỏ. Vừa chạm doanh số này đã phải nghĩ đến doanh số sau. Cái đỉnh nào đứng lên rồi cũng hóa thành chân của một ngọn núi khác.

Khi đó tôi mới nói với anh ấy: Leo thì cũng nhiều rồi, bây giờ thử quay lại với chính mình một chút coi. Thử dừng lại một chút, xem mình đã đánh mất những ai.

Anh ấy quán chiếu một hồi, rồi nhận ra: câu trả lời luôn chỉ có một thôi, là đánh mất đi chính mình.

Nếu chúng ta thành công mà đánh mất đi chính mình, thì thành công đó cũng sẽ hóa thành tro bụi trong tay mình. Đó không phải là một câu nói để in lên áp phích. Đó là một quy luật mà tôi đã thấy ứng nghiệm với chính mình và nhiều người tôi gặp: anh CEO không ăn nổi bữa cơm, cô doanh nhân hoảng loạn sau ánh đèn, người leo núi không bao giờ tới đỉnh. Tất cả đều thành công theo định nghĩa của thị trường. Và tất cả đều đang trả góp bằng… chính mình.

Vì sao biết rồi vẫn lao vào?

Đến đây có thể bạn sẽ hỏi, như tôi từng được hỏi trong một cuộc đối thoại: rất nhiều người biết điều đó rồi, tại sao họ vẫn lao vào con đường ấy, vẫn đánh đổi như vậy?

Câu trả lời của tôi không phải là một lời phán xét vì nó cũng thường tình thôi: một người phải no cái bụng thì mới có thể lắng nghe được tiếng nói của linh hồn. Nếu cái bụng còn đói, thì những gì mình quan tâm chỉ là làm sao để sinh tồn. Làm sao để có đủ cơm ăn áo mặc, nhu cầu của mình đã đủ tiện nghi hay chưa, gia đình mình thế nào, con mình sống ra sao, học trường gì. Những nhu cầu cơ bản đó chi phối nhận thức của con người. Và thế là mọi người lao ra học làm giàu.

Học làm giàu thì đôi khi chỉ có một điều này thôi: “Khi làm giàu, mình có thể làm đầy cho tủ lạnh nhà mình, nhưng lại không thể làm đầy cho tâm hồn của mình.”

Mình có thể kết giao với rất nhiều người, rất quảng giao, networking, xây dựng quan hệ, nhưng mình lại mất đi sự kết nối với chính mình. Danh bạ ngày một dày thêm, còn cuộc trò chuyện với chính mình thì thưa dần.

Con người ta phải thỏa mãn những nhu cầu ở bậc dưới trước, và đâu đó người ta vẫn nghĩ rằng nhu cầu tinh thần là nhu cầu ở bậc trên, là thứ xa xỉ, để sau, khi nào “ổn định rồi tính”. Chỉ có điều, nếu một lúc nào đó bạn nhận ra được điều này, thì càng sớm càng tốt: trí tuệ tâm linh – trí tuệ tinh thần – mới là cái gốc. Và từ trí tuệ gốc đó sẽ dẫn theo nhiều trí tuệ khác, là trí tuệ cảm xúc, trí tuệ kinh doanh, trí tuệ làm giàu, trí tuệ làm cha mẹ, trí tuệ xây dựng mối quan hệ. Tất cả mọi thứ đều đến từ cái gốc đó.

Khi chăm một cái cây, nếu không chăm cái gốc, thì dù có làm gì đi nữa, nó cũng rất khó phát triển. Chúng ta đã bón phân cho cành, cho doanh thu, kỹ năng, quan hệ, suốt nhiều năm. Còn cái gốc thì khô hạn. Đó là lý do càng leo cao, nhiều người trong chúng ta càng thấy chông chênh.

Câu hỏi cốt lõi

Ngày mới khởi nghiệp, tôi từng nghe một người bạn cảm thán: “Muốn làm giàu thì đừng có đạo đức. Nếu cứ giữ đạo đức thì không giàu nổi đâu.”

Tôi chưa bao giờ tin vào điều đó. Đến bây giờ, những gì tôi chứng nghiệm được rất khác với câu nói đó. Bởi vì khi một người cho rằng làm giàu với tỉnh thức không đi đôi được với nhau, chẳng qua là vì họ còn vô minh nên không thể điều khiển được hai nguồn năng lượng này. Họ không biết cách điều khiển chúng. Hai nguồn năng lượng này đều có giá trị riêng.

“Nếu như có tâm linh thì trong tâm của mình sẽ có ánh sáng, kể cả khi mình bị đặt vào bóng tối của thị trường.”

Ngược lại, nếu biết vận dụng nguồn lực của tiền bạc, mình có thể mở rộng sự phụng sự của mình ra, nếu số tiền đó có nguồn gốc đến từ tình yêu thương. Cả hai bổ sung cho nhau. Đó là những mảnh ghép cần thiết.

Nhưng chương này chưa phải là nơi để nói về lời giải. Chương này là để nhìn thẳng vào vấn đề. Hãy nhìn vào bối cảnh quanh ta: có rất nhiều người giàu nhưng ngủ không ngon. Tất cả đều dựng trên cùng một nền tảng, là nền tảng vô minh của việc làm giàu. Đến một lúc, tất cả đều phải cân bằng lại để quay về với giá trị thật.

Vậy nên, trước khi bước sang chương tiếp theo, tôi muốn đặt lên bàn câu hỏi cốt lõi của cả cuốn sách này, câu hỏi mà đêm khóc một mình năm xưa đã ném vào mặt tôi và tôi đã mất nhiều năm để trả lời: Có cách làm giàu nào không phải đánh đổi chính mình hay không?

Tôi tin là có. Không phải vì tôi đọc được ở đâu đó, mà vì tôi đã đi xuyên qua cả hai phía: phía hào quang trống rỗng và phía bình an có thật. Làm giàu trước, rồi làm giàu tỉnh thức, làm giàu cân bằng, bức tranh đó không hề dễ đâu. Nhưng nó rất ý nghĩa và xứng đáng để chúng ta nỗ lực.

Phần còn lại của cuốn sách là con đường đó. Còn ngay bây giờ, việc của bạn chỉ có một: thành thật nhìn xem lớp mạ vàng của mình dày đến đâu, và bên trong nó, bạn còn được tự do hay không.

Ứng dụng cho doanh nhân

Trước khi đọc tiếp, hãy làm một cuộc “kiểm toán” trung thực, chỉ mình bạn với bản thân: • Phép thử bữa cơm. Bữa cơm gần nhất bạn ăn trọn vẹn, không điện thoại, không chỉ số, không nghĩ về công ty, là khi nào? Nếu bạn không nhớ nổi, đó là dữ liệu quan trọng hơn mọi báo cáo tuần này.

• Phép thử danh thiếp. Bạn có dám ốm không? Có dám nghỉ trọn một tuần mà không kiểm tra tin nhắn công việc? Nếu không, thì danh thiếp in bạn là chủ nhưng hãy xem lại ai đang làm chủ ai.

• Câu hỏi dừng chân. Nếu bạn đang ở giữa chuỗi “leo hết đỉnh này tìm đỉnh khác”, hãy dừng lại và tự hỏi đúng câu tôi đã hỏi người doanh nhân kia: Mình đã đánh mất những ai? Đừng vội trả lời. Hãy ngồi với câu hỏi đó đủ lâu.

• Hai bảng cân đối. Tủ lạnh nhà bạn đầy chưa? Có lẽ rồi. Còn tâm hồn bạn? Hãy viết ra cột bên phải: những gì bạn đã trả giá trong 12 tháng qua, là sức khỏe, giấc ngủ, mối quan hệ, sự kết nối với chính mình.

• Đừng đợi đến đêm phải khóc. Nhận ra cái gốc, tức đời sống tinh thần, càng sớm thì càng tốt. Tôi đã nhận ra nó sau một đêm khóc như đứa trẻ giữa đỉnh cao danh hiệu. Bạn không cần phải đợi đến đêm đó của riêng mình.